Doğu Akdeniz Bölgesinde Dikenli İncir (Opuntia Ficus-Indica L.) Islahı - Seleksiyon II. Aşama
Yılmaz C. (Yürütücü), Selli S., Kelebek H., Türkay C.
TÜBİTAK Projesi, 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, 2023 - 2026
- Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
- Destek Programı: 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı
- Başlama Tarihi: Mayıs 2023
- Bitiş Tarihi: Mayıs 2026
Proje Özeti
Bir
kaktüs bitkisi olan dikenli incir türü (Opuntia ficus-indica L.),
ülkemizde Akdeniz ve Ege Bölgelerinin özellikle sahil kuşağında yaygın olarak
yetiştirilen ve özellikle güney sahil bölgelerimizde sevilen ve tüketilen bir
meyvedir. Ülkemizde mevcut durumda düzenli bahçe bulunmamakla birlikte
çoğunlukla çit bitkisi olarak, ana tarım alanlarının kenarında veya dışında
dağınık veya toplu plantasyonlar halinde bulunmaktadır. Bu bitki ve
plantasyonların genellikle sahipleri bulunmakta ve meyveleri bu kişiler
tarafından tüketilmekte veya pazarlanmaktadır. Son yıllarda bu tür ile hafif
tuzlu veya kurak-yarı kurak alanlarda düzenli meyve bahçesi kurma teşebbüsleri
söz konusudur.
Bu
projenin amacı, daha önce TÜBİTAK tarafından desteklenen 111O135 no’lu proje
kapsamında Doğu Akdeniz Bölgesinden selekte edilmiş 20 adet üstün özellikli
dikenli incir (Opuntia ficus-indica L.) genotipinin seleksiyon ıslahı II.
aşamasında verim, fenolojik, morfolojik, pomolojik ve biyokimyasal
özelliklerini ortaya koymak ve ülkemizde ilk defa çeşit tescili için en iyi
dikenli incir genotiplerini belirlemektir.
Bu amaçla selekte edilmiş 20 dikenli
incir genotipinin Mersin-Erdemli ekolojik koşullarındaki fenolojik gelişim
evreleri, morfolojik özellikleri, verimi, pomolojik ve biyokimyasal özellikleri
2023-2025 yılları arasında üç yıl süreyle izlenmiştir. Tesadüf Blokları Deneme
Desenine göre yapılan varyans analizlerinde incelenen tüm morfolojik
özelliklerde (bitki boyu, bitki eni, kladot boyu, kladot eni, kladot en/boy
oranı, kladot kalınlığı) genotipler arası fark istatistiki olarak ileri
derecede önemli bulunmuş (P<0,001); bitki boyu 99,7-386,7 cm arasında
değişmiştir. Üç yıllık ortalamada ağaç başına verim 5,07 kg (01Dİ09) ile 15,47
kg (33Dİ57) arasında, meyve sayısı ise 55,0-121,3 adet arasında değişmiş; verim
ile meyve sayısı arasında pozitif ve önemli bir ilişki belirlenmiştir.
Pomolojik
özellikler bakımından üç yıllık ortalama meyve ağırlığı 59,5 g (01Dİ09) ile
132,6 g (33Dİ19) arasında, meyve eti oranı %39,3-60,3 arasında değişirken; SÇKM
(ortalama %13,80), titre edilebilir asitlik (ortalama %0,197) ve pH (ortalama
6,26) bakımından genotipler arası fark önemsiz bulunmuş, ancak bu özellikler
yıldan yıla önemli farklılık göstermiştir. Meyve kabuk ve et rengi de büyük
ölçüde genotipten çok hasat yılına bağlı olarak değişmiştir. GC-MS analizleri
ile 2023 ve 2024 örneklerinde sırasıyla 37 ve 39 uçucu aroma bileşiği
tanımlanmış, alkoller ve asitler baskın bileşik grupları olarak belirlenmiştir.
Genotiplerin antioksidan kapasitesi, toplam fenolik madde, betalain/betaksantin
pigment içerikleri, organik asit ve şeker bileşimleri de ayrıntılı olarak
ortaya konmuştur.
20 genotip; taze tüketim (sofralık)
ve meyve işleme sanayi (sanayilik) amaçlarına yönelik olarak geliştirilen çok
kriterli tartılı derecelendirme yöntemiyle ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Üç
yıllık ortalama sonuçlara göre taze tüketim amacıyla 33Dİ57 genotipi (376,7
puan), meyve işleme sanayi amacıyla ise 33Dİ07 genotipi (362,3 puan) en yüksek
toplam puanı alarak öne çıkmış; 01Dİ09 genotipi her iki kullanım amacında da en
düşük performansı göstermiştir. Önceki proje (111O135; Yılmaz vd., 2015)
kapsamında belirlenmiş ve Alata Bahçe Kültürleri Araştırma İstasyonu genetik
kaynaklar koleksiyon bahçesine dikilmiş olan 33Dİ12 ve 33Dİ14 genotipleri de
ümitvar çeşit adayı statüsünü sürdürmektedir. Elde edilen bulgular, ülkemizde
dikenli incir türünde ilk kez sistematik ve çok yıllı bir seleksiyon veri
tabanı oluşturarak, taze tüketime ve sanayiye yönelik üstün nitelikli
genotiplerin tescil sürecine güvenilir bir bilimsel temel sağlamaktadır.