Z Kuşağının Bütçe Farkındalık ve Okuryazarlık Düzeyinin Güçlendirilmesi: Üniversiteler Arası Bir Yaklaşım

Küçükaycan D., Eroğlu E., Yüksel C., Güngör Göksu G.(Yürütücü)

TÜBİTAK Projesi, 3005 - Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı, 2023 - 2025

Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
Destek Programı: 3005 - Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı
Başlama Tarihi: Aralık 2023
Bitiş Tarihi: Temmuz 2025

Proje Özeti

-VABB Projesi ile temel olarak, Z Kuşağı üniversite öğrencilerinin bütçe farkındalık ve okuryazarlık düzeyinin iyileştirilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda öncelikle araştırmanın amaç ve hedeflerine yönelik, bütçe farkındalığını etkileyen temel belirleyicilerin tespiti mümkün olmuştur. Bütçe okuryazarlığı ve farkındalığının vatandaş katılımını teşvik etmedeki kritik rolünü kabul eden bu proje, Z Kuşağı lisans öğrencilerinin farkındalığını artıran veya engelleyen faktörleri belirlemeye de odaklanmıştır. Araştırma; bütçe farkındalığı, okuryazarlığı ve kamu katılımı konularında mevcut literatüre önemli katkılar sunmuş ve Z Kuşağı lisans öğrencilerinin bütçe farkındalık düzeyini ve bu farkındalığı etkileyen temel belirleyicileri ortaya koymuştur.

Bununla birlikte proje, Z Kuşağı'nın dijital yetkinliği ve benzersiz sosyo-ekonomik bakış açılarının mali farkındalıkla nasıl kesiştiğini vurgulayarak, kamu mali yönetiminde eğitim stratejilerinin değerlendirilmesi ve iyileştirilmesi için kullanılabilecek teorik bir çerçeve de içermektedir. Projede sadece bütçe farkındalığının belirleyicilerini tanımlamakla kalmayıp, bu belirleyici kriterlerin geliştirilmesine yönelik öneriler sunarak, bu gelişmelerin yaratabileceği potansiyel dışsallıklar da vurgulanmaktadır. Bu nedenle proje sonuçlarının üç önemli etkisi bulunmaktadır:

i.Politika yapıcılara yönetişim kanallarını güçlendirmek için bir yol haritası sağlamak,

ii.Eğitim kurumlarına bütçe farkındalığına katkıda bulunacak bir müfredat oluşturma konusunda yardımcı olmak,

iii.Özellikle dürtme (nudging) ve çerçeveleme (framing) tekniklerini kullanan davranışsal ekonomi çalışmaları için bu çalışmanın bulgularına dayalı içgörüler sunarak fikirler sağlamaktır.

Projede kamu gelirlerinin kamu hizmetlerine nasıl tahsis edildiği ve devlet bütçesi hakkında yeterli bilgi sahibi olmak ve bütçe hakkının gücünü anlamak öğrencilerin bütçe farkındalığı üzerinde yüksek düzeyde olumlu etki bıraktığı tespit edilmiştir. Öğrenciler arasında artan bu farkındalık mali sorumluluk ve yönetişim konularında güçlü bir kavrayışı yansıtarak, bu konuların eğitim müfredatına dahil edilmesinin, bilinçli ve sorumlu bir gelecek seçmen kitlesi yetiştirmek açısından önemini vurgulamaktadır. Bu nedenle projede ulaşılan bulgular aracılığıyla “Kamu Bütçesi Okuryazarlığı” başlıklı üniversite ortak seçmeli bir ders önerisi geliştirilmiş ve Türkiye’deki diğer yükseköğretim kurumları ile elektronik ortamda paylaşılmıştır.

Z Kuşağı üniversite öğrencileri arasında bütçe farkındalığının orta düzeyde belirleyicileri ise hükümet bütçesi konularına ilgi duyma ve kamu harcamalarının miktarı hakkında bilgi sahibi olma olarak belirlenmiştir. Bu kriterler, öğrencilerin bütçe yönetimi konusunda daha derin bir anlayış geliştirmelerine katkıda bulunabileceğini ortaya koymaktadır. Buna göre bütçe farkındalığını artırmayı amaçlayan eğitim stratejilerinin, hem hükümet bütçesi hakkında bilgili olmaya hem de kamu harcamalarına yönelik farkındalık oluşturmaya odaklanması gerekmektedir.

Sonuçlar, öğrencilerin kamu gelirlerinin eğitim, sağlık ve çevre koruma gibi hizmetler için nasıl kullanıldığına dair farkındalığının, bütçeleme sürecini anlamalarını şekillendirmede kritik bir rol oynadığını da göstermiştir. Kamu gelirleri ile sunulan hizmetler arasındaki bağlantı, öğrenciler üzerinde güçlü bir etki yaratmış ve bu hizmetlerin günlük yaşamlarında doğrudan etkileşimde bulundukları kamusal hizmetlerle ilişkili olması durumunda, öğrencilerin mali bilgilere daha fazla ilgi gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu durum, bütçe farkındalığının ve okuryazarlığının olmasının, aktif vatandaş katılımını teşvik etmedeki rolüne dair önceki literatürü desteklemiş, özellikle sosyal ve ekonomik etkilerin daha fazla farkında olan genç nesiller arasında bu etkinin önemini göstermiştir.

Tüm bu açıklamalara ek olarak proje sonuçları, Z Kuşağı üniversite öğrencilerinin kamu gelirlerinin yalnızca harcama kalemlerine değil, hangi kamu hizmetlerine tahsis edilmesine yönelik belirgin bir tercih gösterdiğini ve bu durumun hükümet harcamaları ile toplumsal etkisi arasındaki bağlantıya dair farkındalıklarını ortaya koyduğunu göstermektedir. Hükümet faaliyetlerini amacına göre düzenleyen fonksiyonel sınıflandırmaya dair bu içgörü, öğrencilerin kamu hizmetlerini doğrudan iyileştiren harcamaları tercih ettiğini ve mali politika ile kamu refahı üzerindeki etkilerini olgun bir şekilde anladıklarını yansıtmaktadır. Ayrıca Z kuşağının bütçe farkındalık düzeyinin devlet bütçeleme süreçleri, bütçe hakkının anayasal gücü ve bütçe ile ilgili işlemler gibi bütçe yönetişimi konularını kapsamlı bir şekilde kavramalarıyla güçlendiği görülmektedir. Bu sonuçlara dayanarak, kamu gelirleri ile harcamalar arasındaki bağlantının farkındalık kampanyaları aracılığıyla açıklanması gerektiği önerilmektedir. Üniversitelerde dijital araçlar kullanılarak kapsamlı eğitim programları ve etkileşimli öğrenme etkinlikleri de düzenlenmelidir.

Projede aynı zamanda kamu maliyesi ve bütçeleme alanında, Z Kuşağı lisans öğrencileri üzerinde dürtme stratejilerinin bütçe ve kamu maliyesiyle ilişkili karar alma üzerindeki olası etkilerini araştırılmıştır. Bu açıdan değerlendirildiğinde araştırma, davranışsal kamu maliyesi ve bütçeleme teorik çerçevesinin geliştirilmesine de önemli katkılar sunmaktadır. Ayrıca dürtme stratejilerinin Z Kuşağı üniversite öğrencilerinin mali karar alma süreçlerini nasıl etkilediğine dair anlayışı genişleterek, etkili kamu maliyesi müdahaleleri için bir temel sağlamıştır.

Sonuçlar, mali politika ve kamu harcamalarına odaklanan eğitim programlarının, vatandaş katılımını ve etkili, şeffaf yönetişim için savunuculuğu önemli ölçüde artırabileceğini ortaya çıkarmıştır. Bu tür programlar, vatandaşların hükümet faaliyetlerinin gerçek maliyetlerini ve faydalarını değerlendirmelerine ve kamu performansını anlamalarına olanak tanıyarak, daha hesap verebilir bir hükümetin teşvik edilmesine katkıda bulunabilir. Bu durum, genç yetişkinler arasında iyi bilgilendirilmiş bir seçmen kitlesi oluşturmak için güçlü bir gerekçe sunduğunu ortaya koymaktadır.

Projenin uygulamaya diğer katkıları, yürütülen deneyler aracılığıyla davranışsal müdahalelerin öğrencilerin bütçeleme kararlarını etkilemedeki etkinliğine dair ampirik kanıtlar sağlanmıştır. Bu bağlamda, dürtme stratejilerinin geleceğin vergi mükellefi olacak Z Kuşağı'nın mali farkındalığını ve sorumlu bütçeleme davranışlarını önemli ölçüde geliştirebileceğini ortaya koymuştur.

Sonuçlar, yönlendirmenin genç yetişkinler arasında kamu maliyesi karar alma zorluklarını ele almak için bir politika aracı olarak potansiyelini vurgulamıştır. Ayrıca politika yapıcılar ve eğitimciler için bütçe ve vergi okuryazarlığını geliştirmek adına değerli çıkarımlar sunmuştur. Daha ayrıntılı olarak, yaygın bir yönlendirme stratejisi olan çerçeveleme etkisine maruz kalan deney grubu Z Kuşağı üniversite öğrencilerinin, kontrol grubundaki katılımcılara kıyasla kamu maliyesi ve bütçe süreçlerini anlamaya daha istekli oldukları görülmüştür.