Âtıf Efendi Koleksiyonundaki Tarih Eserlerinde Metin Dışı Unsurların İncelenmesi

Creative Commons License

SARI H., ADALIOĞLU H. H.

Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sa.90, ss.349-376, 2026 (TRDizin)

Özet

Defterdar Mustafa Âtıf Efendi tarafından 1742’de kurulan Âtıf Efendi Kütüphanesi’nde tarih, edebiyat, fıkıh, kelam, matematik, psikoloji, sosyoloji gibi sosyal, fen ve dini biimlere ait birçok yazma ve matbu eserler bulunmaktadır. Yazma ve nadir eserlerin çalışma kapsamında önemli bir alan da metin dışı unsurlardır. Son dönemde farklı çalışmalara konu olan metin dışı kayıt türleri önemli bilgileri içermekte, kitap kültürüne ve özellikle de biyografi çalışmalarına dolayısıyla tarih alanına dair farkı bilgileri ihtiva etmektedir. Bu çalışmada Âtıf Efendi koleksiyonundaki tarih konulu yazma eserlerde yer alan kitap dışı kayıtları (istinsah, temellük, müzakere, mütalaa vb.) incelemektedir. İki bölümden oluşan araştırmanın ilk kısmında demirbaş numaraları esas alınarak nüsha tanımlamaları ve parateks bilgileri sunulmuştur. Bu bölümde incelenen yazma eserlerin ilk sayfaları ve son sayfaları tek tek incelenerek nüshada yer alan kayıtlar belirlenmiştir. Farklı bilgi türlerini ihtiva eden metin dışı unsurlar içeriğine göre sınıflandırılarak incelenmiştir. İkinci bölümde ise dört alt başlıkta grafiklerle nicel veriler ortaya konulmuştur. Çalışma sonucunda müstensih profilleri, eser mâlikleri ağı, telif ve istinsah kronolojisi ile hangi eserlerin okunup tartışıldığı, kimler için nüsha yazdırıldığı gibi yazma kültürüne dair sosyal ve entelektüel veriler açığa çıkarılmıştır.
The Âtıf Efendi Library, founded in 1742 by Defterdar Mustafa Âtıf Efendi, houses numerous manuscript and printed works on social, natural, and religious sciences, including history, literature, jurisprudence, theology, mathematics, psychology, and sociology. Manuscripts serve as the subject of studies such as critical editions and facsimiles, and also provide opportunities for codicology studies independent of the texts. Extra-textual elements, which have been the subject of various studies in recent times, make significant contributions to book culture, history, and other sciences. This study examines the non-book records (such as copying notes, ownership marks, negotiations, evaluations, etc.) found in manuscripts on history in the Âtıf Efendi collection. In the first part of the research, which consists of two sections, manuscript descriptions and paratext information are presented based on inventory numbers. In this part, the first and last pages of the manuscripts under review were examined one by one to identify the records contained in the copy. Textual elements containing different types of information were classified according to their content and examined. The second part sets out quantitative data, organized under four subheadings and presented through graphs. As a result, a range of social and intellectual data relating to manuscript culture has been brought to light. These include profiles of copyists, networks of manuscript owners, chronologies of authorship and copying, as well as evidence concerning which works were read and discussed and for whom manuscripts were commissioned.