UÇAKLARIN ÇAKIŞMA ÖNLEYİCİ MANEVRALARI SONRASI YAKIT TÜKETİMİNİ ENAZLAYACAK ŞEKİLDE YÖRÜNGEYE GERİ DÖNMELERİNİ SAĞLAYACAK KARAR DESTEK SİSTEMİ ÖNERİSİ

Creative Commons License

Aktürk E., Aldanmaz B., Tuğcu Ş., Sağır M.

Endüstri Mühendisliği, cilt.37, sa.1, ss.1-15, 2026 (TRDizin)

Özet

Hava Trafik Kontrolörleri, hava sahasındaki uçakların konum ve hız bilgilerine göre gerekli durumlarda pilotlara irtifa, uçuş açısı, hız değişikliği gibi talimatlar verebilmektedir. Bu talimatlar, hava sahası güvenliğinin sağlanmasında önemli rol oynarken literatürde de birçok çalışmanın odak noktası olmuştur. Ancak çakışma önleyici bu değişikliklerin ardından uçakların kendi yörüngelerine dönüş süreci, ayrı bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu alandaki çalışmalar ise sınırlı sayıda kalmıştır. Öte yandan havayolu taşımacılığı sektöründe yakıt maliyetleri, toplam operasyonel giderlerin en büyük kalemlerinden birini oluşturmaktadır. Bununla birlikte, yakıt tüketiminin azaltılması yalnızca ekonomik fayda sağlamakla kalmayıp aynı zamanda karbon salınımını düşürmek ve çevresel sürdürülebilirlik açısından önemlidir. Bu çalışma, uçuş esnasında çakışmaları önlemek amacıyla verilen yön, irtifa ya da hız değişiklikleri komutları sonrası uçağın kendi orijinal rotasına dönüşü için gerçekleştirmesi gereken manevraların türünü ve zamanlamasını hem uçuş performansını artıracak hem de yakıt tüketimini azaltacak şekilde belirleyecek bir yaklaşım önermektedir. Ayrıca dönüş sürecindeki yakıt maliyeti, önceden verilen çakışma önleyici manevralarla doğrudan ilişkilidir. Bu çalışmada çakışma önleyici faaliyetler sonrası rotaya dönüş senaryolarını optimize edecek bir matematiksel model geliştirilmiş ve Python programlama diliyle, hava trafik kontrolörüne yardımcı olacak kullanıcı dostu bir bilgi sistemi tasarlanmıştır. ESCAPE uçuş simülatöründe yapılan çalışmalarla elde edilen sonuçlar; hız, irtifa, yön komutları gibi değişkenleri girdi, yakıt tüketimini ise bağımlı değişken alarak yakıt tüketimi ve karbon emisyonu açısından analiz edilmiştir. Bu çalışma ayrıca, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’ndan biri olan “Erişilebilir ve Temiz Enerji” hedefi doğrultusunda yüksek enerji tüketimli hava araçlarında yakıt tasarrufu sağlama potansiyeline katkı sunmaktadır. Özgün değer ve yaygın etki açısından çalışmamızın katkısı sonuçlar bölümünde özetlenmiştir.