Akademik Veri Yönetim Sistemi
Uluslararası Eğitim Kongresi–EDU Congress 2026, Antalya, Türkiye, 26 Kasım 2025 - 29 Mart 2026, ss.1377-1380, (Özet Bildiri)
Ortaokul Matematik Öğretmenlerinin 2024 Matematik Dersi Öğretim Programının 5. Sınıf Geometrik Şekiller Temasına İlişkin Deneyimlerinden Yansımalar: Bir Fenomenolojik Araştırma Candaş Uygan 1 , Nurdeniz Yılmaz 1 & Kürşat Yenilmez 2 1 İlköğretim Matematik Öğretmenliği, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi 2 Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Problem Durumu Son 20 yılda matematik öğretim programlarının dönüşümleri incelendiğinde 2005 yılında yapılandırmacı yaklaşım temelinde NCTM’in (2000) matematik öğrenme alanları ve matematiksel süreç standartları ile önemli düzeyde örtüşen ilköğretim ve ortaöğretim matematik öğretim programlarının geliştirildiği görülmektedir (MEB, 2009; Umay vd., 2006). Bu gelişmeyi takiben matematik öğretim programının 2013 ve 2018 yıllarında hem yeni eğitim sistemi hem de uygulama sahasından elde edilen veriler doğrultusunda revize edildiği bilinmektedir (MEB, 2009; MEB, 2013; MEB, 2018). Son olarak 2024’te okul öncesi kademeden ortaöğretim kademesine kadar öğrencilerde K12 Beceriler Çerçevesi Türkiye Bütüncül Modelinde tanımlanan matematiğe özgü becerilerin gelişiminin amaçlandığı Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli çalışması yürütülmüş ve yeni öğretim programları geliştirilmiştir (Karabey ve Erdoğan, 2023; MEB, 2024a). Program geliştirme çalışmalarıyla eş zamanlı olarak MEB tarafından hedeflenen kademeli geçişe uygun olarak matematik ders kitapları da hazırlanmış ve 2024-2025 eğitim-öğretim yılında uygulanmaya başlamıştır (MEB, 2024b). Ortaokulun başlangıcı olan 5.sınıf seviyesinde ilk işlenen tema geometrik şekiller temasıdır. Matematiğe özgü alan becerilerinden biri olan matematiksel araç ve teknoloji ile çalışabilme becerisinin bu temanın birinci ve üçüncü öğrenme çıktılarının odağında olduğu bilinmektedir. Bu becerinin yanında 5.sınıf düzeyindeki diğer öğrenme çıktılarında yansıtma, yorumlama, çıkarım yapma kavramsal becerileri ve alana özgü becerilerden matematiksel muhakeme becerisinin gelişimi amaçlanmaktadır. Süreçte öğrencilerin matematiksel araç ve teknolojilerden yararlanarak temel geometrik çizimleri yapabilmeleri, açıları ölçebilmeleri, çokgenlerin özelliklerini inceleyebilmeleri, yalnızca pergel ve ölçüsüz cetvel kullanarak eşit uzunlukta doğru parçaları inşa etme ve düzlemde iki noktada kesişen çemberler çiftleri oluşturarak kenarlarına göre üçgen çeşitlerinin inşası üzerine muhakeme etmeleri beklenmektedir (MEB, 2024a). Bu noktada pergel ve ölçüsüz cetvel (çizgeç) inşaları olarak bilinen bu çalışmalar (Freeman, 2010), 2024 öğretim programının 5.sınıf düzeyinden itibaren ele alınan çalışmalardır.
Matematik öğretim programlarının işlevselliğinin değerlendirilmesinde ve revizyon çalışmalarının yapılmasında matematik öğretmenlerinin sınıflardaki deneyimleri ve sürece ilişkin görüşleri temel kaynaklardan birini oluşturmaktadır (Aksu, 2008; Budak ve Okur, 2012; Gökalp ve Köksaldi, 2019; İzci ve Göktaş, 2014). Bu nedenle önceki öğretim programlarında olduğu gibi, öğretmenlerin yeni programa yönelik deneyimlerini nasıl yansıttıklarının incelenmesinin sonraki program geliştirme çalışmalarına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Bu noktada 5.sınıf matematik dersinin ilk işlenen teması olan ve içeriğinde çeşitli yenilikler barındıran geometrik şekiller temasının ortaokul matematik öğretmenleri tarafından nasıl deneyimlendiği önemli bir konudur. Bunun yanında, henüz 2024 matematik öğretim programının geometrik şekiller temasına dair öğretmen deneyimlerinin incelendiği çalışmaların sınırlı sayıda olduğu görülmektedir. Buradan hareketle bu fenomenolojik araştırmada “Ortaokul matematik öğretmenleri 2024-2025 eğitim ve öğretim yılı güz döneminde 2024 matematik dersi öğretim programındaki 5. sınıf geometrik şekiller temasının uygulamasına yönelik deneyimlerini nasıl yansıtmaktadırlar?” sorusuna yanıt aranmaktadır. Yöntem Yürütülen çalışmada nitel araştırma desenlerinden fenomenolojik araştırma deseni kullanılmıştır. Fenomenolojik araştırmalar insanların bir olguya ilişkin anlayışlarını, duygularını, bakış açılarını ve algılarını ifade etmelerini sağlayarak onların olguyu nasıl deneyimlediklerini incelemektedir (Moustakas, 1994; Ray, 1994). İnceleme sürecinin bileşenleri şu şekilde ele alınmaktadır: Olgu ya da deneyimin tanımlanması, bu tanımlamalardaki değişmeyen temaların ortaya çıkarılması, bu temalara ilişkin öznel yansımaların belirlenmesi, öznel yansımalar ile temaların esaslarının betimlenmesi (Ersoy, 2016). Bu çalışmada ortaokul matematik öğretmenlerinin 2024 Matematik Dersi Öğretim Programının 5.sınıf geometrik şekiller temasına ilişkin öğretim süreçlerinin kendi yansıtmaları üzerinden incelenmesi amaçlandığından fenomenolojik araştırma deseni kullanılması tercih edilmiştir.
Araştırmanın katılımcılarının belirlenmesinde amaçlı örnekleme tekniği kullanılırken katılımcıların 2024 matematik öğretim programı geliştirme ve 5. Sınıf matematik ders kitabı yazım sürecinde görev almayan ortaokul matematik öğretmenleri olmaları ve 2024-2025 eğitim öğretim yılın güz döneminde 5. Sınıf matematik dersini yürütmekte olmaları ölçüt olarak esas alınmıştır. Ölçütler doğrultusunda araştırmanın katılımcılarını çalışmaya gönüllü olarak katılan 3 ortaokul matematik öğretmeni (24, 22 ve 7 yıllık mesleki deneyim) oluşturmuştur. Verilerin toplanmasında araştırmacılar tarafından oluşturulan bir yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Katılımcılarla temanın işleniş sürecinde farklı haftalarda üçer defa yüz yüze bireysel görüşmeler yapılmış olup görüşmelerin ses kayıtları alınmıştır. Ses kayıtlarının transkriptleri oluşturulduktan sonra veriler içerik analizi aracılığıyla çözümlenmiştir. İçerik analizi katılımcıların cevaplarını ortak kategoriler ve temalar etrafında birleştirip sistematik olarak yorumlanmasına olanak tanıyan nitel bir analiz yöntemidir (Mayring, 2015). Araştırmacıların tümünün dahil olduğu içerik analizinde tümevarımsal bir yaklaşım benimsenmiş olup veri setini bölümlere ayıran kategoriler oluşturulmuş, ortak anlamı içeren kategorileri kapsayan temalar üretilmiş ve oluşturulan temaların karşılaştırılarak bir temanın diğer temaları kapsayıp kapsamadığı incelenmiştir. Veri analiz aşamalarının tümü araştırmacıların yürüttüğü tartışma süreciyle iç içe gerçekleştirilmiştir. Tartışma sürecinde uzlaşılan temalar çalışmanın nihai bulgularını oluşturmuştur. Beklenen/Geçici Sonuçlar Katılımcıların geometrik şekiller temasına yönelik ilk izlenimlerinde öne çıkan temalar “ön plana çıkan kavramsal içerik”, “öğrencinin aktif rolünde artış”, “öğretim sürecine yönelik kaygı” ve “ölçme ve değerlendirmeye yönelik kaygı”dır. Öğretim süreciyle ilişkili olarak içerik yoğunluğuna, konuların verilen sürede yetiştirilmesine ve ölçme-değerlendirmeye yönelik kaygıların Budak ve Okur’un (2012) 2005 öğretim programına ilişkin bulgularıyla örtüştüğü, sınıf mevcudunun kalabalıklığına yönelik kaygının ise Aksu’nun (2008) 2005 öğretim programına ilişkin bulgularıyla örtüşmediği görülmüştür. Programda ilk işlenen temanın “geometrik şekiller” olmasına yönelik ilk değerlendirmeler olumlu iken katılımcılardan birinin görüşünün zamanla değiştiği belirlenmiştir. Katılımcıların 5. sınıf öğrencilerinin pergel ve açıölçer kullanımına ilişkin değerlendirmeleri değişkenlik göstermektedir. Katılımcılar genel olarak öğrencilerin üçgen inşalarında zorlandıklarını belirtirken, bu zorluğun öğretmenleri öğretmen merkezli yaklaşıma yönlendirdiği anlaşılmaktadır. Katılımcıların öğretim sürecinde bazı kavramları öğretim programındakinden farklı bir sıralamayla işlemeyi tercih ettikleri görülmüştür. Kareli düzlemde doğru parçalarının uzunluklarının karşılaştırılmasında eski öğretim programından gelen öğretimsel alışkanlıkların sürdüğü anlaşılmıştır. Bu noktada 2024 öğretim programına yönelik öğretmenlere sağlanan profesyonel desteğin yetersiz kalmış olabileceği ve -Remillard ve Geist’e (2002) paralel olarak- öğretmenlerin kavramların öğretimini beklenenden farklı yorumlayabildikleri düşünülmektedir. Bunun yanında, bir katılımcının teknolojik bilgi eksikliği ve okuldaki altyapı eksikliği nedeniyle dijital araçlardan yararlanamadığını belirtirken bulgular fiziksel altyapı ve hizmet içi eğitim bağlamında öğretmenlere sunulan desteklerin arttırılabileceğine işaret etmektedir.
Anahtar Kelimeler: ortaokul matematik öğretim programı, geometrik şekiller, matematik öğretmeni, fenomenolojik araştırma