TARİHÎ TÜRK YAZI DİLLERİNDE “olturum”, “otruk (bol-)” ve “kötürüm” SÖZCÜKLERİ ÜZERİNE

Creative Commons License

AĞCA E.

Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt.27, sa.51, ss.805-818, 2026 (TRDizin)

Özet

Türk dilindeki organ adları ile bedenin duruş ve hareketini ifade eden fiiller, çevreyi ve nesneleri adlandırmada temel bir kaynak niteliğindedir. Bu makalede, oltur- duruş fiilinden türediği bilinen olturum sözcüğünün hangi anlambilimsel yollarla bedensel işlev kaybını ifade eden “kötürüm” anlamını kazandığı meselesi, Türk dilindeki duruş fiillerinin anlamsal gelişim alanları göz önünde bulundurularak ele alınmış, fiilden isim türetme süreçlerinde etkili olan yapım eklerinin semantik özellikleri ile birlikte değerlendirilmiştir. Bununla birlikte Harezm Türkçesinde görülen otruk bol- ifadesi de “kötürüm (olmak)” anlamındadır. Aynı şekilde, ilk örneğine Divânu Lugâti’t-Türk’te rastlanan kötürüm sözcüğünün, benzer yol ve yöntemleri takip ederek Oğuz ve Çağatay Türkçelerinde aynı anlam alanını karşılayan farklı bir sözcük olarak ortaya çıkışı da ayrıca ele alınarak değerlendirilmiştir. Böylece Türk dilinde bedensel duruş fiillerinin sağlıkla ilişkili durumları adlandırmadaki yeri ve işlevi, sözcük türetme ve anlamsal aktarım süreçleri bağlamında incelenmiştir.
The names of organs and the verbs expressing bodily posture and action in the Turkic language have acquired the status of a fundamental source in the naming of the environment and objects. In this article, the issue of through which semantic routes the word olturum known to have been derived from the posture verb oltur- “to sit” acquired the meaning “crippled” which expresses bodily functional impairment, is addressed by taking into consideration the semantic development domains of posture verbs in the Turkic language; moreover, the semantic properties of derivational suffixes that are effective in processes of nominalization are also examined. Similarly, the expression otruk bol- found in Khwarezmian Turkish also means “to be crippled”. In addition, the emergence of the word kötürüm, whose earliest attestation is found in Divânu Lugâti’t-Türk, as a different lexical item representing the same semantic domain in Oghuz and Chagatai Turkish by following similar routes and methods, has also been separately addressed and evaluated. Thus, the place and function of bodily posture verbs in the Turkic language in naming health-related conditions have been examined within the framework of word-formation and semantic transfer processes.