Azeri Sahası Kerbela Mersiyelerinde Çatışma Çözümüne Yönelik İfadeler Üzerine Bazı Tespitler

Sosyolojik bir kavram olan çatışma, bir toplumda yer alan birey ve toplulukların bilinçli şekilde birbirlerinin amaçlarına ket vurmayı ve çıkarlarına ulaşmayı engellemek amacıyla sergiledikleri bilinçli çabaları ifade etmektedir. Çatışma gruplar arasında olduğunda gruplar arası çatışma adını almaktadır. Çatışma konusunda yapılan çalışmaların önemli bir bölümü de çatışmayı çözme stratejileri üzerine kurulmuştur. Çatışmayı çözme stratejileri ise güç, otorite, hâkim olma ve rekabete dayalı olan bir çatışma çözme stratejisi olan otokratik strateji, kaçınma stratejisi, demokratik strateji ve anlaşma yani uzlaşım stratejileri olarak kollara ayrılmaktadır. Bu çalışmada Kerbela mersiyeleri bağlamında çatışma çözümüne yönelik durumların değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Kerbela adlı yerin günümüze değin süren öneminin sebebi Hz. Peygamber’in torunu Hz. Hüseyin'in, ailesinin ve yakınlarının bazılarının 10 Muharrem 61 / 10 Ekim 680 yılında Emevilere ait askerî bir birlik tarafından katledilerek şehit edilmesi ve kabirlerinin burada olmasıdır. Bu olay Kerbela Olayı olarak anılagelmiştir. Türk edebiyatında edebi eserler sanatsal bir zevkin ürünü olmalarının yanında yazıldıkları çağın sosyolojik, kültürel, dinî ve tarihî dokusu hakkında görüşler sunan birer tarihî eser niteliği taşır. Tarihte derin izler oluşturan Hz. Hüseyin’in ve beraberindekilerin Kerbela denilen bölgede şehit edilmesi olayı, ölenin ardından yas tutmak manasına gelen mersiye türü içerisinde Kerbela mersiyeleri denilen özel bir alanda işlenmeye başlanmıştır. Devamında Türk edebiyatında önemli bir konu olarak yerini almıştır. Kerbela mersiyelerinde iki grubun karşı karşıya gelerek çatışma ortamına girmesi olgusunun işlendiği görülmektedir. Bunun yanında Kerbela mersiyelerinde çatışma çözümü sayılabilecek verilerin olduğu da saptanmıştır. Bu veriler üzerinde Kerbela mersiyeleri bağlamında akademik bir çalışmaya rastlanılamamıştır. Bu çalışmanın kapsamı, günümüzde halen Kerbela mersiyelerinin okunduğu ve yazılmaya devam ettiği coğrafya özelliği taşıması bakımından Azerbaycan bölgesinden seçtiğimiz Hasan Aga Asi (ö. 1979), Mir Abulfettah Meragi (ö. 19. y.y.) ve Mirza Muhammed Naki Kumri’ye (ö. 1891) ait mersiyelerle sınırlı tutulmuştur. Bahsi geçen müelliflere ait mersiyelerde Kerbela denilen bölgede karşı karşıya gelen Hz. Hüseyin ve aile fertlerinin de bulunduğu topluluğun ve Emevi kumandanı Ubeydullah’a ait orduların çatışma ortamı içerisinde karşılıklı söylemleri tespit edilmiştir. Kerbela mersiyelerinde çatışmanın yanı sıra tarafların çatışma çözümüne yönelik çeşitli çözüm önerilerinin uzlaşmacı çatışma teorisi kapsamında daha çok Hz. Hüseyin tarafından dile getirildiği saptanmıştır. Karşı tarafın ise daha çok güç, otorite, hakim olma ve rekabete dayalı olduğu bilinen ve çatışma çözme stratejilerinden biri kabul edilen otokratik strateji bağlamında hareket ettiği tespit edilmiştir. Bu doğrultuda da bir kıyım gerçekleştirdikleri görülmüştür. Kerbela Olayı’nın aktarıldığı tarihî kaynaklarda Hz. Hüseyin’in karşı tarafa yönelttiği üç tekliften bahsedilmektedir. Bu teklifler şehirlerine geri dönmelerine izin verilmesi gerektiği, Yezid ile görüştürülmelerinin sağlanması veya sınır beldelerinde ikamet ederek gayrimüslimlerle savaşmak istemeleri şeklindedir. Üç farklı eserden aldığımız beyit örneklerinde çözüme yönelik ifadelerin daha çok Hz. Hüseyin ve beraberindekilerinin susuzluklarının giderilmesi, şehirlerine geri dönmelerine izin verilmesi, sınır beldelerinde ikamet etmeleri, Hz. Peygamber’in torunu olma ve nesebleri yönündeki hatırlatmalar, İslam inancını hatırlatma, Kur’an-ı Kerim ve ayetlerin hatırlatılması yoluyla istenilen serbest bırakılma ifadeleri ve gerekçe sunmadan doğrudan serbest bırakılmaları gerektiği hususundaki telkinler şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Karşı tarafın ise bu çözüm önerilerine aldırış etmeden savaşa ve kıyıma devam eden bir güruh olarak betimlendiği görülmüştür.