Türkiye’de Kapasite Kullanım Oranı ile Reel Efektif Döviz Kuru ve Dış Ticaret Fiyat Endeksleri Arasındaki İlişkinin ARDL Yaklaşımıyla Analizi

Creative Commons License

GÜLENÇER S.

Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi, cilt.61, sa.3, ss.3584-3600, 2026 (TRDizin)

Özet

Türkiye ekonomisinde imalat sanayi kapasite kullanım oranı (CUR), büyüme döngüleri, enflasyon dinamikleri ve finansal istikrar açısından yakından izlenen kritik bir öncü göstergedir. Bu çalışma, CUR ile reel efektif döviz kuru (REER), ihracat birim değer endeksi (EUVI) ve ithalat birim değer endeksi (IUVI) arasındaki dinamik ilişkileri 2013Ç1–2025Ç3 dönemine ait çeyreklik verilerle analiz etmeyi amaçlamaktadır. Pesaran vd. (2001) ARDL sınır testi yaklaşımı kullanılarak yapılan ekonometrik analizler, değişkenler arasında istatistiksel olarak anlamlı, uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisi bulunduğunu kanıtlamaktadır. Uzun dönem katsayıları, REER’deki reel değerlenmenin, sanayinin ithal girdi bağımlılığı nedeniyle üretim maliyetlerini düşürerek CUR’yu pozitif; ihracat fiyatlarındaki artışın ise rekabet gücü veya talep kanalıyla negatif etkilediğini göstermektedir. İthalat fiyatlarının etkisi ise pozitif ancak daha sınırlı düzeydedir. Ayrıca tahmin edilen hata düzeltme modeli, kısa dönemli dengesizliklerin %65 oranında bir sonraki dönemde giderildiğini, yani sistemin şoklara karşı hızlı bir uyum mekanizmasına sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bulgular, CUR’nun dışsal fiyat ve kur şoklarına karşı duyarlılığını teyit ederek makro-finansal istikrar politikaları için önemli çıkarımlar sunmaktadır.
The capacity utilization rate (CUR) of the manufacturing industry serves as a critical leading indicator for growth cycles, inflation dynamics, and financial stability. This study aims to analyze the dynamic relationships between CUR and the real effective exchange rate (REER), export unit value index (EUVI), and import unit value index (IUVI) using quarterly data covering the period 2013Q1–2025Q3. The econometric analysis, employing the Pesaran et al. (2001) ARDL bounds test approach, confirms the existence of a statistically significant long-term cointegration relationship among the variables. The long-run coefficients indicate that a real appreciation in REER positively affects CUR, likely by reducing production costs due to the industry's high import dependency, whereas increases in export unit values negatively impact capacity utilization. The effect of import prices is found to be positive but relatively limited. Furthermore, the estimated error correction model reveals that approximately 65% of short-term disequilibria are corrected in the subsequent period, indicating a rapid adjustment mechanism. These findings confirm the sensitivity of CUR to external price and exchange rate shocks, offering significant implications for macro-financial stability policies.