Eski Türkçede Nezaket İfadeleri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eski Türk Dili Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: UTKU IŞIK
Danışman: Ferruh Ağca
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Nezaket teorisi üzerine yapılan çalışmalar özellikle 20. yüzyılın sonlarında
yoğunlaşmış ve nezaket 21. yüzyılda daha çok pragmatik yöntemlerle derinlemesine
ele alınmaya başlanmıştır. Buna göre nezaket algısı klasik yapısalcı çerçevenin dışında
kişinin iç yaşantısıyla, onun beklentileri ve değer yargılarıyla değerlendirilmeli ve
kişiye özgü kriterlerle yorumlanmalıdır. Bu yeni kişiselleştirilmiş nezaket
yaklaşımının sonsuz olasılığı doğurmuş olması nezaket hakkında yorum yapmayı
zorlaştırmaktadır. Bu sayısız algı olasılığı içerisinde, yine de, tüm insanlığın ortak
düşünme yapısına uygun ve herkes için birçok olasılığa uyarlanabilecek bazı formüller
ve kurallar bulunmalıdır. Bu tezin teori kısmında, nezaket algısını tüm insanlar için
etkileyen faktörler göz önünde bulundurularak, pragmatik bakış açısıyla evrensel bazı
algı kurallarına ulaşılmaya çalışılmıştır. Ayrıca dilbilimsel nezaket teorisinin, Eski
Uygur Türkçesi metinlerine uygulanması amaçlanmaktadır.
Bu tezde, Eski Uygur Türkçesi metinlerindeki nezaket kavramı, yapısal ve
pragmatik bakış açısıyla ele alınmıştır. Yapısal nezaket ifadeleri morfolojik, leksik ve
sentaktik olarak sınıflandırılmıştır. Sözcük hâlindeki nezaket ifadeleri konuşurların
bulunduğu konuma göre farklı başlıklar altında ele alınmış böylece toplum dil bilimsel
bazı yargılara ulaşılmıştır. Eski Uygur Türkçesi metinlerinde geçen pragmatik nezaket
ifadeleri ise muhatabın içinde bulunduğu ruhsal ve bağlamsal duruma göre ayrıca ele
alınmış, teori kısmında ortaya atılan imaj yoğunluğu ve imaj açlığı gibi kriterlerin
nezaket algısına etkisi Eski Uygur Türkçesi metin örnekleri üzerinde görülmüştür.
Ayrıca korpusta yer alan tahkiyeli metinlerde anlatıcının nezaket algısı, kahramanların
iç yaşantısının nezaket algısına etkileri, nezaketin ortaya çıkmasındaki etkenlerden biri
olan fayda sağlayıcı tutum için önerilen imaj yatırımı kavramının metinlerdeki
vi
kahramanlar tarafından ne şekilde kullanıldığı algıyı etkileyen ölçütlerle birlikte
ayrıntılı şekilde açıklanmaya çalışılmıştır. Teori kısmında ortaya atılan fikirler, Eski
Uygur Türkçesi metinlerine uygulanmış böylece hem yapısal hem de pragmatik
nezaket ifadelerinin Eski Uygur Türkçesindeki karşılıkları ele alınmıştır.