Eğitimde ideal vatandaşlık imgesi: Sosyal bilgiler ders kitapları ile nasıl bir vatandaş yetiştirmek amaçlanıyor?

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilim. Ens., Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Kübra Bayer

Danışman: Kerim Şen

Özet:

Amaç: Bu araştırmanın amacı, ortaokul sosyal bilgiler ders kitaplarında yer alan

ideal vatandaşlık imgesini ortaya çıkarmaktır. Bu amaç doğrultusunda ders kitapları de-

taylı bir analize tabi tutulmuş, ders kitaplarında vatandaş/lık ile ilgili bütün özellikler araş-

tırmanın kapsamına dâhil edilmiştir. Örneğin vatandaşın bağlı olduğu devletin özellikleri,

vatandaşın ait olduğu milletin özellikleri, vatandaşın temel hak ve özgürlükleri, vatanda-

şın görev ve sorumlulukları gibi unsurların ders kitaplarında nasıl sunulduğu ortaya çıka-

rılarak söz konusu vatandaş/lık imgesi etraflıca netleştirilmeye çalışılmıştır.

Yöntem: Bu araştırma temel nitel araştırma deseniyle gerçekleştirilmiştir. Araş-

tırmada ortaokul sosyal bilgiler ders kitaplarının doküman incelemesi yapılmıştır. Ders

kitaplarının belirlenmesinde Milli Eğitim Bakanlığın tarafından güncellenen yeni sosyal

bilgiler öğretim programı sonrası bakanlıkça Tebliğler Dergisinde yayınlanmış 2018 ve

2019 yıllarındaki 5. 6. ve 7. sınıf ders kitapları araştırma için seçilmiştir. Yapılan dokü-

man incelenmesinde ders kitaplarına içerik analizi uygulanmıştır. Veriler tümevarımsal

bir yaklaşımla kodlanmıştır. Kodlar tekrar yoğunluğuna ve benzerliğine bağlı olarak ka-

tegorize edilmiştir. Kategorize edilen kodlar temalar altında toplanmıştır.

Bulgular: Araştırma sonucunda elde edilen bulgular arasında belirginleşen vatan-

daş/lık imgesi şu şekildedir: Girişimci, nitelikli, bilinçli tüketici, demokrat, katılımcı ve

aynı zamanda etno-dinsel değerlerine bağlı bir vatandaş/lık imgesidir. Vatandaşların bağlı

olduğu devlet ise ebeveyn gibi koruyucu bir otorite olarak ders kitaplarında betimlenmiş-

tir. Devletin niteliklerinin (sosyal, hukuk, demokratik, laik, üniter) anayasadaki madde-

lerle vurgulanıp vatandaşın mensup olduğu milletin tarihsel ve kültürel yapısıyla ilişki-

lendirilerek aktarıldığı tespit edilmiştir. Hak ve özgürlüklere; devletin nitelikleri, Türk

milletinin dini, tarihi ve kültürel özelliklerine kıyasla oldukça az vurgu yapılmıştır. Te-

mel hak ve özgürlüklere, soyut ve didaktik bir anlatımla ders kitaplarında yer verilmiştir.

2

Temel hak ve özgürlüklerden özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, seyahat, yer-

leşme ve haberleşme özgürlüğü; siyasi hak ve özgürlüklerden seçme ve seçilme ile di-

lekçe hakkına; sosyal ve ekonomik haklardan sadece eğitim, sağlık, patent ve telif hakla-

rına ders kitaplarında yer verilmiştir. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nden bazı in-

san haklarına ve ayrıca çocuk haklarına zaman zaman ders kitaplarında yer verilmesine

rağmen insan haklarına dair tarihsel bilgilere ders kitaplarında yer verilmemiştir. Ders

kitaplarında yoğun bir biçimde vergi vermek, oy kullanmak, askere gitmek, alışveriş yap-

mak, kurallara uymak gibi hak ve ödevlere vurgu yapılmıştır. Ders kitaplarında vatandaş-

lık problemi olarak kadın-erkek eşitliği sorunları, göçmen ve mültecilere ve özel gerek-

sinimli bireylere yönelik ayrımcılık, islamofobi, sosyoekonomik ayrımcılık ve darbeler

gibi konulara az da olsa yer verilmiştir. Vatandaşlık problemi olarak çeşitli ayrımcılık

formları anlatılırken Türkiye içerisinde olan örnekler, yüceltici ve olumlayıcı bir dille

sunulmuştur. Darbeler konusunda vatandaşın ülkeyi darbelere karşı koruma görevi belir-

tilmiş ve bu, vatandaşlık problemlerinden biri olarak ders kitaplarında yer almıştır.

Sonuç ve Öneriler: Bu araştırma sonucunda sosyal bilgiler ders kitaplarında va-

tandaş/lık imgesinde etno-dinsel öğelerin belirginleştiği söylenebilir. Ders kitaplarında,

hak temelli ve demokratik değerlerden ziyade Türk ve Sünni vurgusunun ön planda ol-

duğu bir vatandaşlık öğretiminin amaçlandığı görülmüştür. Ülkede yaşayan çeşitli inanç,

cinsel yönelim, dil ve etnik kimliğe sahip olan vatandaşlara, ders kitaplarında yer veril-

mediği görülmüştür. Ülkede yaşanan güncel vatandaşlık problemlerine yer verilmemiştir.

Ders kitaplarında tespit edilen vatandaşın görev ve sorumlulukları; kurallara uymak, se-

çimlerde oy kullanmak, vergi vermek, girişimci olarak ülkeyi kalkındırmak, bilinçli bir

tüketici olarak alışveriş yapmak ve darbelere karşı demokrasiyi korumaktır.

2018-2019 yıllarında okullarda kullanılan ortaokul sosyal bilgiler ders kitapla-

rında ideal vatandaş/lık imgesini keşfeden bu çalışmanın sonucunda, araştırmacılara

farklı yıllarda kullanılan başka ders kitaplarında çalışmalar yapmaları önerilmektedir.