Eski Türkçede Çatı Ekli Fiillerin Semantiği

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Kerime ÇALIŞ

Danışman: Ferruh Ağca

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada, Eski Türkçede bazı çatı ekli fiillerin anlamları ile kök fiil anlamları

arasında meydana gelen anlam değişiminin sebepleri anlam ve işlev etkileşimi

çerçevesinde ortaya konması amaçlanmıştır.

Runik harfli metinler, Eski Uygur Türkçesi ve Karahanlı Türkçesi metinlerinden anlam

değişmesine uğrayan çatı ekli fiiller tespit edilmiştir. Değerlendirmede kullandığımız

ölçüt ve yöntem olarak; öncelikle çatı ekli fiilin anlamları, kök fiillerin anlamlarıyla

karşılaştırıldı. Karşılaştırma sonucunda çatı ekinin fiile yeni bir anlam

kazandırmasındaki rolü tespit edilmeye çalışıldı. Sonra çatı ekinin meydana gelen yeni

anlamdaki işlevleri kök fiil ve çatı ekli fiillerin kullanıldığı cümlelere bütüncül bir

bakış açısıyla bakılarak değerlendirildi. Söz diziminde cümledeki özne-nesne

ilişkisinde meydana gelen değişiklikleri ortaya çıkarmak için istem teorisi ve anlamsal

rollerden faydalanıldı.

Sonuç olarak; bağlamda anlam yapısı, anlam nitelikleri ve sınırları değişen çatı

eklerinin türetimlik işlevinde değerlendirilmesi gerektiği, söz konusu eklerin

türetimlik işlevinde yeni bir anlam kazanarak yeni bir fiil meydana getirdiğinde çatı

kategorisinin bazı niteliklerini aldığı görülür. Bu aşamadan sonra; tarihi ve günümüz

çatı eklerinin, türetimlik işlevinde sözlükselleşme meydana getirmiş eklerden çıkmış

olabileceğini düşünüyoruz.