İslamcılık Düşüncesinin Tefsire Yansımaları (el-Menâr Örneği)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri (Dr), Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ERCAN ÇAYLAR
Danışman: Fatma Asiye Şenat
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İslam dünyası, uzun asırlar boyunca devam eden hâkimiyet çağlarından sonra Batı kültürü ile yaşanan yüzleşmeler neticesinde birçok bakımdan geride kaldığı ve değerlerine sahip çıkarak çağın gerekliliklerine ayak uyduramadığı gerçeğiyle yüzleşmiştir. Bu dönemde Müslüman aydınlar, devlet adamları ve ulemâ, batı karşısındaki gerilemenin nedenleri üzerinde durarak birçok fikirler ileri sürmüşlerdir. İslam dünyasını içinde bulunduğu dağınıklık ve çözülmeden kurtarma çerçevesinde öne çıkan fikirlerden biri olan İslâmcılık düşüncesi, devletin ve toplumun ayağa kalkmasının ancak İslâm'ın ana kaynaklarına dayanarak gerçekleşebileceğini vurgulayan bir fikir akımıdır. İslâmcılar, Müslüman ülkelerde belirginleşen siyasî, toplumsal, dinî ve ahlakî sorunları inceleyerek hal çareleri üzerinde fikirler üretmişlerdir. İslâmcılık düşüncesinin bir tefsir metnine yansıması önce Menâr tefsiri ile gerçekleşmiştir. Batılılaşma, modernleşme olgusu, dinin ilerlemeye mâni olmadığı, toplumsal boyutta aile ve kadınla ilgili sorunların çözümü, İslam birliğinin sağlanması, devlet düzeninde şûrâya önem verilmesi, gelenekselci taklitçi din anlayışının açtığı sorunların çözümü, ictihad yoluyla fıkhın güncellenmesi, örf ve adetlere mâl olmuş hurafelerin saptanması ve terkedilmesi gibi dinî, siyasî ve toplumsal birçok konu Menâr tefsiri içinde kendisine karşılık bulmuştur. Kendisinden sonra birçok tefsiri etkileyen Menâr tefsiri, klasik tefsir geleneğinde alışık olunmayan yeni bir türü temsil etmektedir. İçtimai-siyasi tefsir ekolü olarak tanımlanan bu türün en iyi örneklerinden birini Menâr tefsiri oluşturmaktadır. İçinde bulunulan koşulların müfessirin bakış açısını ne kadar derinden etkilendiğini göz önüne koyan bu eserde ayetler, yirminci yüzyılda yaşayan Kur'an okuyucularının geleneksel dini tasavvurlarının dışında fark etmesi gereken hususlar eşliğinde etkileyici bir dille tefsir edilmiştir. Bununla birlikte tefsirde zaman zaman ayetlerin bağlamlarından kopartılarak açıklandığına, ifade edilmek istenenlerin ön plana geçirildiğine de tanık olunmaktadır. Çalışmada İslamcılık düşüncesinin Menâr tefsirindeki temsilinde takip edilen yol değerlendirilmiş, bağlamdan kopuk şekilde izahat sunulan yerlere de dikkat çekilmiştir. Böylece Tefsir ilmi bakımından başarılı bulunan örneklerin yanısıra, ayetin zahiriyle alaka kurmanın güçleştiği, müfessirin söylemek istediği hususları tefsir formunda dile getirdiğini düşündüren birtakım yorumların da Menâr tefsirinde yer aldığı tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: İslâmcılık, Tefsir, Muhammed Abduh, Reşîd Rızâ, Menâr Tefsiri.