Türkçe-Soğdca dil ilişkileri ve Soğd harfli Eski Türkçe metinler

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: BUKET NUR KIRMIZIGÜL ŞİMŞEK

Danışman: FERRUH AĞCA

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Diller sürekli olarak diğer dillerle temas hâlindedir ve bu temaslar dillerde farklı düzeylerde değişimlere sebep olmaktadır. Diller arasındaki temas sonucu yalnızca kelime alışverişi değil; yeni seslerin bir dilin ses envanterine eklenmesi, farklı biçimbirimlerin oluşması veya sentaktik düzeyde bir yakınlaşma söz konusu olabilir. Diller ayrıca birbirlerinden yazı sistemleri ve imlâ açısından da etkilenmektedir. Tarihî süreçte Türk ve Soğd halklarının çeşitli bölgelerde iç içe yaşadığı en azından 6. yüzyıldan itibaren tarihsel ve dilsel verilerle takip edilebilmektedir. En başta 6. yüzyılda Türkler tarafından oluşturulan ilk yazılı metinler Soğdcadır. Ayrıca Uygur yazı sistemi Soğd yazısı üzerinden adapte edilmiştir. Dolayısıyla Soğd imlasının örnek alındığı görülmektedir. 10. yüzyılda ise özellikle Dunhuang'da iki dilli veya çok dilli bir Türk-Soğd toplumunun var olduğu net bir şekilde anlaşılmaktadır. Bu uzun süreli ortak yaşam ve değişen sosyo-politik şartlar, Türkçe ve Soğdca ilişkisinin oldukça girift bir hâl almasına neden olmuştur. Bu ilişkinin neticeleri tek taraflı gelişmemiştir. Hem Soğdca hem de Eski Türkçe üzerinde bir diğerinin yoğun tesirini gözlemlemek mümkündür. Bu tez çalışması kapsamında Türkçe-Soğdca dil ilişkisinin etkileri iki taraf açısından da tespit edilmeye çalışılmıştır. Soğdcanın Eski Türkçenin ilk yazılı metinlerinden itibaren bilinen tesiri ise özellikle Soğd harfli metinler üzerinde sınırlandırılmaya çalışılmıştır. Bu metinler klasik Uygur metinlerinden farklı bir yazı stili, imla ve diyalekt özellikleri göstermektedir. Soğd harfli Türkçe metinlerdeki ayırt edici dil özellikleri ortografi, fonoloji, morfoloji ve sözvarlığı düzeylerinde incelenmiştir. Bu özellikler içinde Soğdcanın etkisiyle meydana gelen ve farklı diyalektlere bağlı olarak ortaya çıkan hususlar tespit edilmeye çalışılmıştır.