18. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nda şikâyet mekanizması ve işleyiş biçimi: Selanik örneği (1742-1743)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, YENİ ÇAĞ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BAHADIR ACET
Danışman: MERYEM KAÇAN ERDOĞAN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın amacı, 18. yüzyılda Osmanlı toplumunda şikâyet hakkının kullanımını ve bu hakkın kullanımından doğan mekanizmayı incelemektir. Çalışmaya mekân olarak, Osmanlı coğrafyasının Rumeli kesiminde yer alan Selanik şehri seçilmiştir. Çalışmada, I Numaralı Rumeli Ahkâm Defteri (1742-1743)'nde Selanik ile ilgili hükümler içinden tespit edilen şikâyet konuları ve bu konular hakkında Dîvân-ı Hümâyun'un verdiği kararlar analiz edilmiştir. Osmanlı Devleti'nde reayaya tanınan şikâyet hakkı, şikâyetlerin derlendiği şikâyet defterlerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Şikâyet defterleri öncesinde, şikâyet hükümleri diğer konularla birlikte mühimme defterlerine kaydedilmekteydi. Mühimme defterlerinden ayrılarak ilk kez sadece şikâyetleri ihtiva eden defterler 1649 yılında ortaya çıkmıştır. Bu ilk defterler bölge ayırt etmeksizin tek defter altında tutulmuştur. Bürokrasinin gelişmesiyle birlikte, şikâyetler Osmanlı eyalet sistemi esas alınarak, Eyalet Ahkâm Defterleri adı altında tutulmaya başlanmıştır. Bu uygulamanın ilk örneklerinden birisi de Selanik'ten merkeze ulaşan şikâyetleri de içeren I Numaralı Rumeli Ahkâm Defteri'dir. Eyalet taksimatına göre tutulmuş şikâyet defterleri, şehirleri esas alan incelemeler yapma olanağı da sağlamaktadır. Konu bu kapsamda ele alınarak 18. yüzyılda Selanik'te yaşanan haksızlıklar ve bunların merkeze bildirilme süreci incelenmiştir. Bu araştırmanın bir diğer yönünü de merkezin kendisine ulaşan bu şikâyet konularını nasıl çözüme kavuşturduğu meselesi oluşturmaktadır. Şikâyetin Dîvân-ı Hümâyun'a ulaşmasıyla birlikte şikâyet konusuyla ilgili bürokratik bir süreç başlatılırdı. Bu aşamada şikâyet bir incelemeye tabii tutulur, bu süreçte çeşitli kişiler ve divan büroları görev alırdı. İnceleme esnasında ilgili defter kayıtlarına ve görevlilerin bilgilerine başvurularak bir karara varılırdı. İncelenmesi tamamlanan arzuhalin şikâyetçiye teslim edilmesi ve hükmün bir özetinin deftere kaydedilmesiyle süreç tamamlanmış olurdu. Dîvân-ı Hümâyun kendisine ulaşan bütün şikâyet konuları hakkında bir çözüm üretmiş ve bu çözümlerin icra edilmesi için de yerel görevlilere hitaben hükümler kaleme almıştır. Çalışmanın asıl konusunu teşkil eden şikâyet konuları, şikâyetlerin içerikleri dikkate alınarak on başlık altında tasnif edilmiştir. Bu sınıflandırmaya göre en çok şikâyetçi olunan konular; borç, yerel görevlilerin zulümleri ve vergidir. En az şikâyet edilen konular ise, defter boyunca birer örneğine rastlanan cinayet ve hırsızlık olaylarıdır. Tasnifin içerisinde yer alan diğer konular; mülkiyet, vakıf, miras, esnaf ve diğer şikâyet konularıdır. Defterde tespit edilen bu konuların, yapılmış benzer çalışmalarla kıyaslamaları yapılarak ve konuyla ilgili ikinci el başka kaynaklarla da desteklenerek analizi amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Selanik, Şikâyet Hakkı, Şikâyet Mekanizması