Pandemi sürecinde yerli solunum cihazı üretimi ve ortaklaşa değer yaratımı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, İŞLETME ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ASLIŞAH ŞENAK DÜZARAT
Danışman: Nuray Girginer
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırma, teknoloji yoğun sayılabilecek bir ürünün kriz anında işbirliği ile ne kadar kısa sürede üretilebildiğini ve aktörler etkileşime geçerek kaynaklarını birbirlerine açtıklarında ortaklaşa yaratılan değeri yerli solunum cihazı üretimi örneği üzerinden ortaya koyan bir doktora tezi ile literatüre katkı sunmak üzere hazırlanmıştır. Bu tezin tamamlandığı 2021 yılı sonlarında hala etkisini dünya çapında sürdüren Covid 19 pandemisi, yerli solunum cihazı üretiminde rol alan aktörlerin kârlılığa değil hizmet ve değer yaratımına odaklanmasını sağlamıştır. Buradan hareketle yerli solunum cihazı üretimi süreci, benzer kalkınma projelerine örnek teşkil etmek üzere pazarlama literatüründe mübadelenin temelinin hizmet olarak görüldüğü hizmet baskın mantık bakış açısına ve değerin ortaklaşa yaratımına örnek olarak incelenmiş, yaratılan değer farklı boyutları ile değerlendirilmiş ve pandemide süreç bileşenlerinin öncelik derecelerinin nasıl farklılık gösterdiği ortaya konulmuştur. Tezin temel soruları 'On birinci kalkınma programı ve milli kalkınma hamlesi doğrultusunda başka bir milli üretim projesine örnek teşkil etmek üzere yerli solunum cihazı üretimi ve ortaklaşa değer yaratımı süreci; süreç aşamaları, süreç bileşenleri, bileşenler arasındaki ilişkiler ve sürecin etkin ve etkili sürdürülebilirliğine yönelik nasıl bir model ortaya konabilir ve bu modeldeki kriterlerin önem dereceleri pandemide nasıl farklılık göstermektedir? ' olarak belirlenmiştir. Araştırmanın teorik temelleri ekonomik ve sosyal mübadelenin temeline ürün yerine hizmeti alan hizmet baskın mantık ve Gummeson ve Mele'nin Çoktan Çoka Ağ Yapısı İçinde Aktörler Arası Etkileşim ve Kaynak Bütünleme ile Ortaklaşa Değer Yaratımı Modeli'ne dayandırılmaktadır. Araştırmada öncelikle yerli solunum cihazının çoklu aktörlerin işbirliği ile ortaklaşa üretimini hazırlayan koşullara yer verilmiş, ardından oluşan kurumsal düzen pazarlamada hizmet baskın mantık ve ortak değer yaratımı çerçevesinde incelenerek ortaya çıkan değer ekonomik ve sosyal boyutlarıyla incelenmiştir. Üretim sürecinde aktif rol alan aktörler ile görüşmeler gerçekleştirilerek veri toplanmış, bu veriler gömülü teori desenindeki sistematik yaklaşım ile kodlanarak ortaklaşa değer yaratımı süreçlerine ilişkin özgün bir model oluşturulmuştur. Mülakat gerçekleştirilen aktörlerden modeldeki ana ve alt kriterleri pandemi ve pandemi öncesi dönemdeki olağan koşulları göz önünde bulundurarak iki kez derecelendirmeleri istenmiş, analitik hiyerarşi prosesi yöntemi kullanılarak modeldeki kriterlerin önem dereceleri her iki duruma göre ayrı ayrı belirlenmiştir. Böylelikle farklı ortaklaşa değer yaratımı aşamalarını temsil eden kriterlerin pandemi benzeri kriz dönemlerinde önem derecelerinin olağan zamanlar ile karşılaştırıldığında nasıl farklılıklar gösterdiği ortaya konmuştur. Araştırma sonuçları, hem olağan dönemlerde hem de pandemide ulaşılması hedeflenen kriterlerin (başarı kriterlerinin) yerine getirilmesinin ve mevcut kaynakların en önemli süreç bileşenleri olduğunu, yönetsel yeteneklerin pandemi gibi kriz dönemlerinde etkileşim ve tasarım süreçlerinden daha önemli hale geldiğini ortaya koymaktadır. İncelenen örnek hayati öneme sahip bir medikal cihaz üretimi olduğu için hem olağan dönemde hem de pandemide en önemli başarı kriteri standartlara uyumdur. Olağan dönemde ikinci derecede önemli başarı kriteri maliyet ve karlılık iken, pandemide karlılık en arka planda kalmakta, üretim hızı, miktarı ve talebin karşılanması kriterleri ön plana çıkmaktadır. Hizmet odaklı etkileşim ile kaynaklar bütünlendiğinde düşük maliyetlerle ülke ekonomisine katkı sağlayacak solunum cihazı gibi teknoloji ürünlerinin yerli üretiminin mümkün olduğu görülmektedir. Araştırmanın diğer önemli bir bulgusu, kritik komponent ve malzeme tedariğinin pandemi döneminde olağan dönemlerden çok daha önemli hale geldiğidir. Kriz dönemlerinde tedarik güçlüğü ülkeleri belirli ürünlerin serbest dolaşımına kısıtlılıklar getirmeye itebilmekte, bu durum toplumsal ihtiyaç ve gerekliliklerin karşılanamaması riskini beraberinde getirmektedir. Olağan döneme göre değerlendirme yapıldığında ise en önemli kaynak hammadde ve malzeme yerine finansal kaynaklar haline gelmektedir. Bu bulgu özellikle tıbbi cihaz ve ekipmanlar gibi hayati ürünlerde dışa bağımlılığın önüne geçmek için yalnızca AR-GE ve inovatif girişimleri desteklemenin yeterli olmadığını, yerli ve milli üretim ekosistemlerinin gelişimini sağlayacak strateji ve politikalar geliştirmenin ve bu ekosistemi finanse etmenin önemini gözler önüne sermektedir. Pandemi döneminde yerli solunum cihazı üretimi için oluşturulan yapılanmayı hizmet mantık çerçevesinde ele alan bu tez çalışmasının ilerleyen süreçte benzer yapılanmalarla farklı milli ürün üretim süreçlerine örnek teşkil etmesi, hem know how ve teknoloji geliştiren girişimlerin hem de bu teknolojileri kullanarak üretim yapacak benzer üretim konsorsiyumların oluşmasına ve Türkiye'nin dışa bağımlı olduğu farklı alanlarda üretim ekosistemlerinin gelişimine katkı sağlaması amaçlanmıştır.