Trabzon Sümela Manastır'ında restorasyon ve koruma müdahalelerinin değerlendirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Tarihi Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: KHALEEL HAMADAN MOHAMMED
Danışman: Kader Reyhan
Özet:
Sümela Manastırı, Anadolu'nun kuzeydoğu bölgesinde Karadeniz kıyısına yakın bir
coğrafi konuma sahip olup 4. yüzyıla kadar uzanan tarihi geçmişi ile önemli bir tarihi yapı
olarak kabul edilmektedir. Manastır, inşa tarihinden günümüze farklı dönemlerde
restorasyon uygulamaları geçirmiştir. Son restorasyon çalışması da 2010 yılında başlayıp
2020 yılında tamamlanmıştır. Manastır, günümüzde kontrollü olarak tekrar turizm amaçlı
ziyaretçilere açılmış durumdadır. Yapı aynı zamanda UNESCO dünya mirası geçici liste
içinde yer almakta ve ana listeye terfi etmeyi beklemektedir. Bulunduğu zorlu coğrafi şartlar
ve önemli bir taşınmaz kültür varlığı olması Sümela Manastırı’nda yapılan restorasyon
çalışmasının önemini arttırmaktadır. Ancak, bulunduğu konum ve kültür varlığının
kompleks yapısı sebebiyle bu aşamada çeşitli zorluklarla karşılaşılmaktadır. Bu zorlukları
tanımak ve üstesinden gelebilmek için öneriler geliştirmek, bir yandan yapının diğer yandan
benzer yapıların restorasyonuna yol gösterici olması açısından son derece önemli
olmaktadır.
Bu araştırmanın öncelikli amacı, Sümela Manastırı'nda yakın zamanda
gerçekleştirilen restorasyon çalışması ve getirilen koruma önerisini, Venedik Tüzük
yönergeleri doğrultusunda tartışmak, analiz ederek değerlendirmek ve restorasyonun
artılarıyla eksilerini belirlemektir. Yapılan literatür araştırması, ağırlıklı olarak Sümela
manastırının tarihsel gelişimini ve MS.386' dan itibaren farklı dönemlerdeki durumunu
gösteren restitüsyon süreçlerini ve yapıda gerçekleşen müdahaleleri, Türkiye Kültür ve
Turizm Bakanlığı bünyesinde 2010-2020 yılları arasında yapılan nihai restorasyon sürecinin
ilerlemesini içermektedir. Yapılan çalışma ayrıca, yapılan uygulamalardaki kullanılan
orijinal malzemeyi ve uygulama tekniğini belirlemek, cephedeki hasarlı yerler ve yıkılmış
yerlerin yeniden inşa sürecinde karşılaşılan zorlukları ve zorluklarla mücadele etme
yaklaşımlarını göstermeyi hedeflemektedir. Yapıda bahsedilen yıllar arasında uygulanan
restorasyonunda karşılaşılan en büyük zorluk, yetersiz bakım ve daha önce yapılan bilimsel
olmayan restorasyonlardan kaynaklanan potansiyel hasarların yarattığı tahribata yapının
özgünlüğünü koruyarak çözüm üretmek ve uygulamak olduğu söylenebilir. Bu çalışma,
benzer bağlamda literatüre katkı sunmak ve benzer restorasyon çalışmalarının zorluklarına
dikkat çekmek açısından da önemli olduğu söylenebilir. Tezin içeriğinde, tarih boyunca
vii
yapının gelişimini gösteren restitüsyon süreci tanıtılacak ve özellikle 2010-2020 yıllar
arasında uygulanan son restorasyonun gelişimi tüm süreciyle birlikte analiz edilip
değerlendirilecektir. Bunun yanı sıra, çalışmada yapılan restorasyon sürecindeki koruma
müdahalelerini nedenleriyle birlikte bilinçli olarak tartışacak ve değerlendirecektir.
Tez çalışması, nitel yöntemlere dayalı olarak aşağıda belirtilen araştırma
problemlerine cevaplar aramayı hedeflemektedir. Bunlar; Sümela Manastırı’nda
gerçekleştirilen restorasyon çalışmasındaki hedefler nelerdir? Restorasyon öncesi yapının
durumu nasıldı? Sümela Manastırı'nda yapılan restorasyonun sürecinde, önceki restitüsyon
durumları ve yapılan müdahaleler dikkate alınmış mıdır ve yapının restorasyonunda
karşılaşılan zorluklar nelerdir? M.S. 386'dan bu yana farklı dönemlerde gerçekleştirilmiş
koruma müdahaleleri tarihi yapının korumasına olumlu katkı sunmuş ve yapının görkemini
arttırmış mıdır, yoksa yapının kültürel özgün özelliklerini kaybetmesine sebep mi olmuştur?
Yapılan restorasyon, farklı zaman dilimlerinde yapıya eklemlenen tüm katmanların
korunmasını mı hedeflemektedir? 2010-2020 restorasyonunda yapılan müdahaleler,
Venedik tüzüğünde belirtilen yönergelere uygun mudur? Doğal afetler ve daha önceki
müdahalelerden kaynaklanan olası hasarların üstesinden gelmek için yeni yöntem, inşa
teknikleri ve malzemeleri kullanılmakta mıdır? Restorasyon, mimari ve kültürel miras
turizmi kapsamında yerel turizme ve yerel ekonomiye herhangi bir etki yapabilir mi ve/veya
yapmakta mıdır? Daha fazla ziyaretçi çekmek için tarihi yapı ve çevresine erişilebilirliği
iyileştirmek için herhangi bir önlem bulunuyor mu?
Venedik Tüzüğü'nün uluslararası yönergelerine dayalı olarak Sümela Manastırı'nda
uygulanan restorasyonu tartışma ve değerlendirmedeki amaç, kararların, uygulamaların ve
müdahalelerin mirasın korunmasına yönelik uluslararası yönetmeliklere ne kadar uyduğunu
değerlendirmektir. Uluslararası düzenlemelere dayalı restitüsyon süreci ve restorasyonun
değerlendirilmesinde, modern teknoloji ve buna dayalı restorasyon teknik ve yaklaşımlarının
yaygın kullanımı nedeniyle devam eden restorasyon takdir edilebilir. Öte yandan, turizmi ve
erişilebilirliği geliştirerek bölgenin ekonomik durumunu iyileştirmek için tarihi yapının
durumunu iyileştirmek hedefiyle yapılan ve/veya yapılacak olan koruma yaklaşım ve
müdahalelerinin sürekli geliştirilmesine de ihtiyaç duyulduğu söylenebilir.