Hacı Bektâş Velî'nin eserlerinde tasavvufi kavramların değerlendirilmesi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ (DR), Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2018

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SIDIKA ÇANAKÇI

Danışman: SEVİM ARSLAN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu araştırmada, yaşadığı döneme ait tarihi belgelerin eksikliğinden dolayı yeterince anlaşılamayan, farklı yorumlamalara maruz kalan, XIII. yüzyıl Selçuklu Anadolu'sunda yaşamış önemli bir mutasavvıf olan Hacı Bektâş Velî'nin layıkıyla tanınması hedeflenerek, eserlerinde geçen tasavvufi kavramlar ele alınmıştır. Günümüzde bazı araştırmacıların onu heterodoks bir sûfî olarak değerlendirmelerine karşın, biz yazmış olduğu eserleri inceleyerek onun Kur'ân ve Sünnet yoluna bağlı, manevi bir rehber olduğu kanaatine ulaştık. Horasan'ın en meşhur kültür merkezlerinden biri olan Nişabur şehrinde dünyaya gelen Hacı Bektâş Velî, (1209-1270) dini tahsilini Ahmed Yesevi'nin halefi olan Lokman Parende yanında tamamlayarak irşad faaliyetlerinde bulunmak üzere Anadolu'ya hicret etmiştir. Anadolu Selçuklu devletinin siyasi ve sosyal bakımdan en sıkıntılı dönemlerinde Diyâr-ı Rûm'a adım atan bu Türkmen şeyhi, etrafındaki müslüman ve gayri müslimlerin sevgisini kazanmıştır. Çevresine bir çerağ olup, ilmi ve irfanıyla birçok insanın hidayetine vesile olmuştur. Anadolu'nun İslamlaşması ve Türkleşmesinde etkin rol oynayan olan Hacı Bektâş Velî, Kur'ân ve Hadis merkezli yazdığı eserlerle şer'i şerife bağlılığını ve peygamber sevgisini ortaya koymuştur. Çalışmamızda, Hacı Bektâş Velî'nin beş temel eseri içinde tasavvufi kimliğini anlamaya yardımcı olabilecek şekilde tasavvufi kavramların daha yoğun işlendiği Makâlât, Makâlât-ı Gaybiyye ve Kelimât-ı Ayniyye, Kitâbu'l- Fevâid isimli eserleri tercih ettik. Adı geçen eserlerde yer alan tasavvufi kavramların kelime manalarını meşhur klasik lügatlerden, Kur'ân-ı Kerîm tefsirlerinden ve Hadis külliyatından istifade ederek açıkladıktan sonra, bu kavramların terim manalarına değindik. Söz konusu tasavvuf kavramlarının Tasavvuf literatüründe kazandığı anlamları gün yüzüne çıkarmaya matûf, mutasavvıfların bu kavramlar hakkında kaynaklarda yer alan sözlerine yer verdik. Böylece Hacı Bektâş Velî'nin sûfîlerle benzeşen ya da ayrışan düşüncelerini tespit etmeye çalıştık. İncelenen her kavramın sonunda Hacı Bektâş'ın sade bir uslûpla dile getirdiği, dünya ve ahiret saadetini kazanmaya teşvik eden düşüncelerini değerlendirdik. Anahtar Kelimeler: Hacı Bektâş Velî, Makâlât, edeb, tövbe, nefis, zühd, fakr.