Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FULYA FEYİZ
Danışman: Numan Elibol
Özet:
Edirne, coğrafi konumu itibariyle Anadolu, Balkanlar ve Akdeniz arasındaki ticarette kritik roller üstlenmiş bir şehirdir. Edirne ticari faaliyetlerinde haiz olduğu önemli konumunu Osmanlı devrinde de devam ettirmiş; XVIII. yüzyıl boyunca hem iç kesimlerdeki karayolları hem de İnöz ve Rodoscuk gibi kıyı şehirlerinin iskeleleri vasıtasıyla yoğun bir mal akışının merkezi hâline gelmiştir. Edirne’deki ticari faaliyetlerin canlılığında İstanbul’un iaşesi kadar Rumeli pazarındaki dinamizm ve Batı piyasalarındaki talep artışı da etkili olmuştur. Bu nedenle Edirne’den dışarıya ihraç edilen malların varış noktaları arasında her biri İstanbul kadar beynelmilel bir pazar halini almaya başlayan İslimye, Uzuncaabat, Ferecik ve Pazargah gibi panayırlar da önemli yer işgal etmiştir. XVIII. yüzyıl gümrük kayıtlarına göre bölgedeki ticari faaliyetlerde hem yerli hem de yabancı tacirler yer almıştır. Yerli tacirler Müslüman, Yahudi ve diğer gayr-ı Müslimlerden oluşu, yabancılar arasında fransızlar ve ingilizlerin adları zikredilmiştir. Edirne Gümrüğü’ne gelen malların vergilendirilmesinde tacirlerin dinî aidiyetleri esas alınmıştır; genel olarak Müslüman tacirlerin ödedikleri vergilerde oranlar daha düşük tutulmuştur. Vergilerden elde edilen gelirlerle önce gümrükte çalışanların maaşı ödenmiş; sonra diğer masraflar karşılanmış; geriye kalan tüm gelirler Edirne Gümrüğü’nün bağlı olduğu İstanbul Emtia Gümrüğü Sandığı’na gönderilmiştir. Vergilendirilen mallar kendi içlerinde tasnif edildiğinde ilk sırada tekstil, tuhafiye ve manifatura ürünlerinin yer aldığı; ardından deri ve gıda ürünlerinin sıralandığı; bu iki mal grubunun toplam ticaret eşyasının 2/3’ünü oluşturduğu görülmüştür. İncelenen süreç boyunca gümrüğe giren malların gümrükten çıkan mallardan fazla olduğu tespit edilmiştir. Ancak mal bazında yapılan incelemeler sonucunda, şehrin hammadde niteliği taşıyan kırsal ve zirai karakterli bazı malların arzında büyük potansiyele sahip olduğu; tekstil ürünleri başta olmak üzere bazı yarı mamul ve mamul vi malları dışarıya ihraç edebildiği; ancak Avrupa menşeili bir kısım endüstriyel ürünün ithaline de açık olduğunu ortaya koymuştur. Tez boyunca yararlanılan ana kaynakları Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi’nde bulunan Kamil Kepeci tasnifi ile Bâb-ı Defterî İstanbul Mukataası Kalemi, Bâb-ı Defterî İstanbul Gümrük Emini Kalemi ve Bâb-ı Defterî Baş Muhasebe Maden Mukataası İstanbul Gümrük Emini Kalemi gümrük defterleri oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra muhtelif kaynak eserler, araştırmainceleme eserleri ve ilgili tezlerden de yararlanılmıştır.