Eser-i Şevket: Sözlükbilimsel inceleme, metin, dizin

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2017

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: EZGİ ASLAN

Danışman: Erdoğan Boz

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Eser-i Şevket (EŞ), Mehmed Şevket es-Seyyid tarafından 1851 yılında yazılmış 744 sayfadan oluşan, Divan edebiyatı şairlerinin şiirlerinde cinas sanatını kullanmalarını sağlamaya yönelik olarak hazırlanmış kapsamlı bir cinas sözlüğüdür. Üzerinde –araştırdığımız kadarıyla- herhangi bir bilimsel çalışma yapılmamış olan bu eserin Türk sözlükbilimi tarihi açısından önemi büyüktür çünkü Türk sözlükbilimi tarihinde "cinas" konusunda hazırlanmış ilk uzmanlık sözlüğüdür. Bunun yanı sıra maddebaşı olarak Türkçe sözcüklere de geniş şekilde yer veren ilk sözlük olarak kabul edilmektedir (Yavuzarslan, 2009). Dolayısıyla bu çalışmada bu eserin çevriyazısı ve sözlükbilimsel incelemesi yapılarak Türk sözlükbilimine katkıda bulunmak amaçlanmıştır. Çalışmada metnin ortaya çıkartılmasından başka EŞ'nin çağdaş sözlükbilimi kuramlarının bakış açısıyla, kullanıcı ve sözlük ilişkisi bağlamında yapı ve işlev açısından incelemesi yapılmıştır. Türk sözlükbilimi çalışmalarında, gerek genel amaçlı gerekse özel amaçlı olsun, çağdaş ya da tarihî sözlüklere yönelik kapsamlı bir inceleme yöntemi bulunmamaktadır. Mevcut incelemeler çoğunlukla sözlüğün tarihî sözlükbilimindeki yeri ya da dil özellikleri bakımından yapılmıştır. Dolayısıyla bu çalışmalar, kullanıcı kitlesine, sözlüğün planlamasına, hazırlanışına ya da yapısına dair kapsamlı bilgi vermemektedir. Bu çalışmada tüm sözlüklere dair genel bir inceleme yöntemi önerilmemiştir çünkü her bir sözlük gerek amacı ve gerekse hedef kitlesi açısından kendine özgüdür ancak sözlükbiliminde, sözlüğe dair genel kabul görmüş, tüm sözlüklerde bulunması mümkün genel yapılardan yola çıkılarak bir yöntem oluşturulmuş ve bu yöntem EŞ üzerinde uygulanmıştır. Anahtar sözcükler: Eser-i Şevket, Tarihî sözlük, Cinas sözlüğü, Sözlükbilim, Sözlükbilimsel inceleme