Eski Türkçede seslenme ifadeleri -semantik bir inceleme-

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: TUĞÇE COŞKUN SEBER

Danışman: Ferruh Ağca

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bir muhataba yönelik söylenen her ifade hitap olarak adlandırılabilir. İnsanların iletişim kurmalarını sağlayan en temel araç olarak diller çeşitli hitap ifadelerine sahiptir. Fakat dil nasıl ki konuşulduğu toplumun değerlerinden ve kültüründen etkileniyorsa, hitap ifadeleri de etkilenmekte ve buna göre şekillenmektedir. Bu sebeple her toplumun kullandığı hitap ifadeleri kendine özgüdür ve o toplumun değerlerinden izler taşımaktadır. Yaş, cinsiyet, statü, sosyal mesafe gibi bazı sosyal değişkenler hitap yapıları üzerinde etkili olmaktadır. Bununla birlikte, hitap formları muhataba yönelik saygı, sevgi ve nezaket ifadelerine göre de şekillenmekte ve bunları muhataba yansıtma görevini de üzerinde taşımaktadır. Hitap ifadelerinin toplumsal değerler ve kültür sayesinde oluştuğu düşünülürse, bu konunun toplumdilbilim alanı içinde incelenmesi gereklidir. Bu çalışmanın amacı, toplumdilbilim alanından faydalanarak hitabın ne olduğu ve sınırlarını belirttikten sonra, hitap ifadeleri üzerinde etkili olan sosyal değişkenleri inceleyip hitap ile saygı ifadeleri arasındaki ilişkiyi açıklamaktır. Tüm bunların ışığında, bu çalışmada, Eski Türkçe metinlerde sosyal değişkenlerin hitap ifadelerini nasıl etkilediği gösterilmiştir. Bununla beraber Eski Türkçe metinlerde kullanılan hitap ifadelerine odaklanılıp bu ifadeler dilbilgisel, sözcüksel ve edimbilimsel olarak üç bölümde incelenmiştir. Runik harfli metinlerden ve Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış metinlerden alınan örneklerle Eski Türkçede kullanılan hitap ifadeleri açıklanmıştır. Aynı zamanda, hitap formlarının kullanımı ile saygı ifadeleri arasındaki ilişki bu metinlerde de gösterilmiştir.